रविवारी संध्याकाळी मुंबईतील जुहू परिसरात अभिनेता टायगर श्रॉफ फुटबॉल खेळून बाहेर पडत असताना अज्ञात हल्लेखोरांनी त्याच्या कारवर पाच गोळ्या झाडल्या.या हल्ल्यात टायगर बचावला असला तरी त्याचा वाहनचालक आणि अन्य एक व्यक्ती जखमी झाली. ही घटना लॉरेन्स बिश्नोई टोळीशी संबंधित असल्याचा दावा करणाऱ्या एका सोशल मीडिया पोस्टमधून लागलीच गोळीबाराची जबाबदारी घेण्यात आली, तर दुसरीकडे अमेरिकेत वास्तव्यास असलेल्या ‘अनिल पंडित’ या गुंडाने एका ऑडिओ क्लिपद्वारे सलमान खान आणि इतर बॉलिवूड व्यक्तींना धमकावत या हल्ल्याची जबाबदारी स्वीकारली. ही घटना केवळ एका अभिनेत्यावरील हल्ल्यापुरती मर्यादित नसून, संघटित गुन्हेगारी टोळ्यांकडून सोशल मीडियाच्या होत असलेल्या अत्यंत धूर्त वापराचे आणि बदलत्या गुन्हेगारी स्वरूपाचे स्पष्ट उदाहरण आहे.
हल्ल्याची कबुली देण्याचे मानसशास्त्र
सामान्यतः कोणताही गुन्हेगार स्वतःची ओळख लपवण्याचा प्रयत्न करतो, कारण गुन्ह्याची जबाबदारी घेतल्यास पोलिसांना तपासासाठी थेट डिजिटल धागेदोरे मिळू शकतात. मात्र, बिश्नोई टोळीसारख्या संघटित नेटवर्कचा मुख्य उद्देश केवळ एखाद्या व्यक्तीला संपवणे हा नसून समाजात दहशत निर्माण करणे हा असतो, अशी चर्चा आता सुरू झाली आहे. हल्ल्याची जाहीर जबाबदारी स्वीकारून या टोळ्या आपली ताकद आणि समाजातील पोहोच दाखवून देतात. त्यांचा संदेश केवळ त्या विशिष्ट लक्ष्यापुरता मर्यादित नसतो; तर संपूर्ण चित्रपटसृष्टी, मोठे उद्योजक, प्रतिस्पर्धी टोळ्या आणि सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये भीती निर्माण करणे हा त्यामागचा व्यापक हेतू असतो.
बाबा सिद्दीकी हत्या प्रकरण असो वा फेब्रुवारी २०२६ मध्ये रोहित शेट्टी यांच्या निवासस्थानाबाहेर झालेला गोळीबार, या प्रत्येक घटनेतून केवळ तत्काळ खंडणी उकळण्यापेक्षा ‘आपली टोळी शक्तिशाली आहे आणि आपल्या धमक्या गांभीर्याने घ्याव्यात’ अशी भयंकर प्रतिमा निर्माण करण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.
केवळ स्क्रीनशॉट प्रसारित करण्याची व्यूहरचना
आधुनिक गुन्हेगारीत डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर अत्यंत चलाखीने केला जात आहे. हल्ल्याची जबाबदारी स्वीकारणारी पोस्ट सोशल मीडियावर प्रसिद्ध केली जाते, तिचा स्क्रीनशॉट घेतला जातो आणि ती मूळ पोस्ट त्वरित डिलीट केली जाते. यामागे पोलिसांची दिशाभूल करण्याचे मोठे तंत्र दडलेले आहे. मूळ पोस्ट सोशल मीडियावर राहिली, तर तपास यंत्रणांना त्या खात्याची URL, ते कधी तयार झाले, त्याचा IP ॲड्रेस आणि लोकेशन यांसारखी तांत्रिक माहिती सहज उपलब्ध होऊ शकते. मात्र, मूळ पोस्ट हटवल्यास केवळ स्क्रीनशॉट शिल्लक राहतो. स्क्रीनशॉट ही केवळ एक प्रतिमा (Image) असल्याने, तो मूळ मजकूर खरा आहे की खोटा, किंवा ते खाते प्रत्यक्षात कोणी चालवले, हे तांत्रिकदृष्ट्या सिद्ध करणे अत्यंत कठीण होऊन बसते.
गुन्ह्याशी असलेला थेट संबंध नाकारण्याची पळवाट
डिजिटल पुराव्यांच्या बाबतीत स्क्रीनशॉटचा सर्वात मोठा फायदा गुन्हेगारांना हा होतो की, ते गुन्ह्याशी आपला थेट संबंध नाकारू शकतात. एखादा स्क्रीनशॉट हजारो लोकांकडून फॉरवर्ड केला जाऊ शकतो, त्यात फेरफार (Edit) करता येऊ शकतो. त्यामुळे गोळीबार करणारी व्यक्ती आणि सोशल मीडियावर ती पोस्ट करणारी व्यक्ती या दोन्ही एकाच नेटवर्कचा भाग आहेत, हे न्यायालयात सिद्ध करणे आव्हानात्मक ठरते. काही वेळा टोळीच्या नावाचा आणि दहशतीचा गैरफायदा घेण्यासाठी दुसरीच कोणतीतरी व्यक्ती किंवा केवळ प्रसिद्धी मिळवू पाहणारा चाहता असे फेक स्क्रीनशॉट व्हायरल करू शकतो. यामुळे प्रत्यक्ष हल्लेखोर आणि मूळ सूत्रधार यांच्यात एक सुरक्षित अंतर राखले जाते.
बिश्नोई टोळीसाठी सोशल मीडिया महत्त्व
आजच्या काळात बिश्नोई टोळीची प्रत्यक्षातील ताकद जेवढी असेल, त्यापेक्षा कितीतरी मोठी ताकद त्यांनी सोशल मीडियाच्या माध्यमातून उभी केली आहे. टोळीतील सदस्यांचे उदात्तीकरण करणारे व्हिडीओ, रील्स आणि छायाचित्रे यांचा प्रसार करण्यासाठी अनेक ‘फॅन खाती’ चालवली जातात. या आभासी प्रभावाला भुलून अनेक तरुण या टोळीकडे आकर्षित होतात आणि त्यांच्यासाठी काम करण्याची तयारी दर्शवतात. रोहित शेट्टी यांच्या घराबाहेरील गोळीबार प्रकरणात अटक झालेले काही आरोपी याच सोशल मीडिया पेजेसमुळे प्रभावित झाल्याचे उघडकीस आले होते. गुन्हा घडणे, त्याची जबाबदारी घेणारी पोस्ट येणे, ती वेगाने व्हायरल होणे आणि त्यातून समाजात मोठी चर्चा घडून दहशत निर्माण होणे, असे एक दुष्टचक्र यातून तयार होते.
प्रसिद्ध अभिनेते प्रतिष्ठित व्यक्तींनाच लक्ष्य करण्याचा हेतू
खासगीत एखाद्या सामान्य व्यावसायिकाला धमकी देण्यापेक्षा प्रसिद्ध अभिनेत्यावर हल्ला केल्यास त्याला प्रसारमाध्यमांकडून तत्काळ आणि देशव्यापी कव्हरेज मिळते. १९९८ च्या काळवीट शिकार प्रकरणाचा आधार घेत बिश्नोई टोळीने सलमान खानला सातत्याने लक्ष्य केले आहे. टायगर श्रॉफवरील हल्ल्यानंतरही सलमान खान आणि चित्रपटसृष्टीला धमकावण्याचा प्रकार याच रणनीतिचा भाग आहे. मोठ्या व्यक्तींना लक्ष्य केल्याने सर्वसामान्यांमध्ये अशी असुरक्षिततेची भावना निर्माण होते की, “इतकी मोठी सुरक्षा असलेले स्टार्स सुरक्षित नाहीत, तर आपले काय?” या भीतीचा थेट फायदा टोळीला आपली दहशत प्रस्थापित करण्यात होतो.
पोलिसांसमोरील तांत्रिक तपासाची आव्हाने
मूळ पोस्ट हटवली असली तरी पोलीस स्क्रीनशॉटचा स्रोत शोधू शकतात, परंतु त्यासाठी प्रचंड तांत्रिक कसरत करावी लागते. तपास यंत्रणांना साक्षीदारांचे जबाब, सोशल मीडिया कंपन्यांकडून मिळणारा डेटा, सीसीटीव्ही आणि संशयितांच्या संवादाची सांगड घालावी लागते.
एप्रिल २०२४ मध्ये सलमान खानच्या घराबाहेर झालेल्या गोळीबार प्रकरणात गुन्हेगारांनी फेसबुक खाते वापरताना ‘व्हीपीएन’चा (VPN) वापर केल्याचे उघड झाले होते. व्हीपीएनमुळे पोस्ट करणारी व्यक्ती प्रत्यक्षात कुठे बसली आहे, याचे लोकेशन लपवता येते. टायगर श्रॉफ प्रकरणातही प्रत्यक्ष गोळी चालवणारे शूटर आणि इंटरनेटवरून जबाबदारी घेऊन दहशत पसरवणारे सूत्रधार यांच्यातील दुवे शोधून काढणे, हेच पोलिसांसमोरील सर्वात मोठे आव्हान आहे.
