मुंबई दि. २२ (रामदास धो. गमरे) “प्राचीन महाराष्ट्रातील व्यापारी मार्ग हे केवळ मालवाहतूक रस्ते नव्हते तर ते दख्खन अंतर्गत प्रदेश, कोकणातील बंदरे आणि उत्तर-दक्षिण विभागातील व्यापारी केंद्र यांना जोडणारी आर्थिक, सांस्कृतिक साखळी होती यामुळेच व्यापारासोबत बौद्ध धम्म, कला, क्रीडा, स्थापत्य, आचार विचार, जीवनशैली अशा विविधअंगी प्रवाहांचा प्रचार आणि प्रसार झाला.
कोकण, दख्खन, घाटमार्ग महाराष्ट्रातील आणि भौगोलिक स्थिती यामुळे हा मार्ग व्यापारासाठी महत्वपूर्ण होता, सह्याद्री डोंगररांगा ही कोकण आणि दख्खनचा पठारामध्ये नैसर्गिक अडचणी निर्माण करते म्हणून घाटमार्ग हे महत्वाचे ठरले, जुन्नर-कोकण परिसराला जोडणारा नाणेघाट, पुणे-उत्तर कोकण जोडणारा बोरघाट, जुन्नर-कोकण जोडणारा माळशेज घाट, नाशिक-पश्चिम किनारा जोडणारा थळघाट, सातारा-कराड-कोकण जोडणारा कुंभार्ली घाट, घाटमार्ग ते कोकण जोडणारा नाशिक, जुन्नर, नाणेघाट, कोकण, कल्याण/ सोपारा जोडणारा मार्ग, पैठण- तगर-कोकण मार्ग हे धाराशिव येथील मोठे महत्व असणारे व्यापारी केंद्र होत असा मोठा व्यापारी व्यापक जाळे होते. नाशिक-त्र्यंबक-कोकण मार्ग हे गोदावरी खोऱ्यातील महत्वाचे व्यापारी व धार्मिक केंद्र होत. नाशिक पांडवलेणी (बुद्ध लेणी) ही घाटमार्ग मार्फत जोडलेली केंद्र होती, व्यापारी इथे धम्मदान देत यातूनच बरीच स्तूप आणि धार्मिक केंद्र तयार झालीत.
कोकणातील बंदरापासून चार किलोमीटर अंतरावर आपल्याला बुद्ध स्तूप आणि कोरलेली लेणी व शिलालेख आढळतात म्हणून बुद्धानंतर ही सम्राट अशोकने ८४ हजार लेणी निर्माण करून बौद्ध धम्माचा प्रचार आणि प्रसार केला, आपण भारताच्या भूमीत कुठेही खोदकाम केले तर बुद्धच सापडतो कारण सातवाहन काळपर्यंत ही बुद्ध लेणी निर्माण करण्यात आली, त्याबद्दल ही काही लोकांनी गैरसमज पसरवले परंतु आता ते गैरसमज खोटे ठरलेले आहेत आणि खऱ्या अर्थाने सातवाहन राजानेही आपापल्या परीने बौद्ध धम्माचा प्रचार आणि प्रसार केला.
आज कोणी लेण्यांना पांडवलेणी आदी नाव जरी दिली असली तरी खऱ्या अर्थाने जर त्यातील कोरीव काम, लिपी, शिलालेख यांचा अभ्यास केला तर ती सर्व बुद्ध लेणी होती हे पुराव्यासह सिद्ध होत म्हणून अखंड भारत बौद्धमय होता, गौतम बुद्ध यांनी ही कोकण भ्रमण केले आहे, सम्राट अशोकने सोपारा येथे व्यापारी केंद्र उभारली होती असे लक्षात येते म्हणून कोकणातील बंदरे, मालवाहतूक रस्ते ही बौद्धकालीन व्यापारी केंद्रे होती” असे प्रतिपादन वर्षावास धम्म प्रवचन मालिकेचे आठवे पुष्प गुंफत असताना ‘प्राचीन बौद्ध लेणी’ या विषयावर बोलत असताना हेमंत रामचंद्र बेकरे यांनी केले.
बौद्धजन सहकारी संघ ता. गुहागर, जिल्हा रत्नागिरी मुंबई विभाग संलग्न संस्कार समिती यांच्या संयुक्त विद्यमाने सालाबादप्रमाणे याही वर्षी आषाढ पौर्णिमा ते आश्विन पौर्णिमा या कालावधीत वर्षावास धम्म प्रवचन मालिकेचे आयोजन करण्यात आले आहे. सदर प्रवचन मालिकेचे आठवे पुष्प तालुक्याचे उपाध्यक्ष अरविंद जाधव यांच्या अध्यक्षतेखाली आणि शिक्षण समितीचे माजी अध्यक्ष जतिन मागे यांच्या उपस्थितीत मोठ्या उत्साहात संपन्न झाले.
सदर प्रसंगी तालुका संघाची मध्यवर्ती कमिटी, संस्कार समिती, विविध समित्या, उपसमित्या यांचे कार्यकर्ते, उपासक उपासिका मोठ्या संख्येने ऑनलाईन माध्यमातून सहभागी झाले होते. सरतेशेवटी चेअरमन दीपक मोहिते यांनी सर्वांचे आभार मानून कार्यक्रमाची सांगता केली.
