श्रीनगर : गणिताला पाठ्यपुस्तकांच्या चौकटीबाहेर काढून सामाजिक परिवर्तन आणि सार्वजनिक आरोग्यासाठी त्याचा यशस्वी वापर केल्याबद्दल, पुण्याचे प्रख्यात गणितज्ञ व संशोधक प्रा. हरिभाऊ भापकर यांना प्रतिष्ठेच्या ‘एचआयएफएए उत्कृष्ट शिक्षणतज्ज्ञ पुरस्कार – २०२६’ (HIFAA) ने सन्मानित करण्यात आले आहे. श्रीनगर येथील शेर-ए-काश्मीर सभागृहात ३० ऑगस्ट २०२६ रोजी झालेल्या विशेष सोहळ्यात खासदार गुलाम अली खटाना आणि श्रीनगरच्या एसएसपी रजा निघत अमन यांच्या हस्ते त्यांना हा गौरव प्रदान करण्यात आला.
खासदार जगदंबिका पाल यांच्या उपस्थितीत उद्घाटन झालेल्या एचआयएफएएच्या या तिसऱ्या आवृत्तीत आरोग्य, शिक्षण आणि संशोधन क्षेत्रातील अनेक मान्यवर उपस्थित होते. गणित हे केवळ समस्या सोडवण्याचे साधन नसून, ते ‘सामाजिक परिवर्तनासाठी डिझाईन थिंकिंग आणि परवडणाऱ्या उत्कृष्टतेचे’ माध्यम आहे, हा प्रा. भापकर यांचा दृष्टिकोन या पुरस्कारातून अधोरेखित झाला आहे.
प्रा. भापकर यांच्या कार्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
-
कोविड-१९ मधील महत्त्वपूर्ण गणितीय संशोधन: महामारीची तीव्रता मोजण्यासाठी त्यांनी केवळ पारंपरिक पद्धतींवर अवलंबून न राहता ‘सरासरी पुनर्प्राप्ती कालावधी’ (रुग्ण बरे होण्यासाठी लागणारा वेळ) विचारात घेणारी नवी पद्धत विकसित केली. यातून ‘प्रगत पुनर्प्राप्ती दर’ आणि ‘प्रगत मृत्युदर’ या संकल्पना मांडण्यात आल्या. ‘जर्नल ऑफ मेडिकल सिस्टिम्स’मध्ये प्रकाशित झालेल्या या संशोधनासाठी त्यांना भारत सरकारकडून ३ पेटंट्स प्राप्त झाले आहेत. तसेच, त्यांनी महाराष्ट्र राज्याच्या आरोग्यमंत्र्यांना, कोविड कृती दलाला आणि केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाला मोलाचे सहकार्य केले.
-
काश्मीरसाठी पेटंटप्राप्त ‘स्मार्ट ऑक्सिमीटर’: जम्मू-काश्मीरमधील कडाक्याच्या हिवाळ्यात नागरिकांच्या आरोग्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी त्यांनी विशेष स्मार्ट ऑक्सिमीटर विकसित केला आहे. प्रशासनाच्या सहकार्याने काश्मीरमधील १०० घरांमध्ये याचा प्रायोगिक तत्त्वावर वापर करण्याची त्यांची योजना आहे.
-
१ कोटी रुपयांचा ‘ICSSR’ प्रकल्प: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि तंत्रज्ञानाच्या वेगाने बदलणाऱ्या युगात वंचित कुटुंबांना भविष्यातील रोजगारासाठी तयार करण्याच्या उद्देशाने, ते सध्या भारतीय सामाजिक विज्ञान संशोधन परिषदेच्या १ कोटी रुपयांच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पावर काम करत आहेत.
-
‘राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०’ चे प्राध्यापक: प्रा. भापकर यांच्या बहुविषयक आणि नवोपक्रमशील दृष्टिकोनामुळे त्यांचे प्रतीकात्मक वर्णन ‘NEP २०२० चे प्राध्यापक’ असे केले जाते. त्यांच्या नावावर १०० हून अधिक संशोधन लेख, १०० हून अधिक बौद्धिक संपदा अधिकार (पेटंट्स) आणि १०० हून अधिक पुस्तके आहेत. स्प्रिंगर (Springer) या आंतरराष्ट्रीय प्रकाशन संस्थेने त्यांचे ‘डिस्क्रीट मॅथेमॅटिक्स’ हे पुस्तक प्रकाशित केले आहे. हे पुस्तक त्यांच्या ‘बी ई आय एम आय’ (BEIMI – प्रयोग, कृती, निरीक्षण, अनुमान आणि आकलन) या अनुभवाधारित अध्यापन पद्धतीवर आधारित आहे.
केंद्रीय काश्मीर विद्यापीठात सध्या ते कर्करोग, पाणी आणि वीज व्यवस्थापनासारख्या ज्वलंत सामाजिक प्रश्नांवर काम करत आहेत. “शिक्षणात केलेली गुंतवणूक हीच सर्वात मोठी स्टार्टअप आहे, पण आपण ती उभारण्याचे विसरतो,” असे सांगत प्रा. भापकर यांनी आपला पुरस्कार सर्व शिक्षक, संशोधक आणि समाजसेवकांना समर्पित केला.
“काश्मीरपासून भारत आणि भारतातून जगापर्यंत: समीकरणांच्या पलीकडील गणित, जीवन वाचविण्यासाठी, समाजाच्या सेवेसाठी आणि विकसित भारत-२०४७ घडविण्यासाठी,” या शब्दांत त्यांनी आपल्या व्यापक दृष्टिकोनाचा आणि भविष्यातील संकल्पाचा समारोप केला.
