यंदा जांभळाचे विक्रमी उत्पादन आणि झाडांखाली पडणारा फळांचा सडा याबाबत सोशल मीडियावर एक पोस्ट मोठ्या प्रमाणात व्हायरल होत आहे. या पोस्टमध्ये जांभळाच्या भरघोस उत्पन्नाचा आणि संभाव्य दुष्काळाचा संबंध जोडण्यात आला आहे. –
“ह्या वर्षी जेवढी जांभळे बाजारात दिसत आहेत तेवढी मी गेल्या तीन दशकात कधी पाहिली नाहीत. जांभळाचे अक्षरशः सडे पडत आहेत. ज्या झाडांना मागच्या वर्षी तुरळक फळे आली होती, ती झाडे देखील जांभळाचा सडा टाकत आहेत. ज्या झाडांना फळे आली होती तिथे सडा पडायला लागलाय. हे नक्की काय चाललंय. ? आमची आजी फक्त हेच म्हणायची की ” ज्या उन्हाळ्यात जांभळाचे असे सडे पडतात, त्या वर्षी दुष्काळ असतो” आजींचे पारंपरिक ज्ञान वनस्पतीशास्रानुसार वैज्ञानिक आकलन अगदी बरोबर आणि अचूक आहे.
विज्ञानात या रंजक आणि तितक्याच धक्कादायक प्रक्रियेला “मास्टिंग” (Masting) किंवा “स्ट्रेस फ्रुटिंग” (Stress Fruiting) म्हटले जाते. झाडांनी स्वतःला संपवून जास्तीत जास्त फळे देण्याच्या या शेवटच्या प्रयत्नाला कधीकधी “सुसाईड फ्रुटिंग” (Suicide Fruiting) किंवा “बंपर क्रॉप” देखील म्हणतात.
हे नक्की काय आहे आणि यामागचे विज्ञान काय सांगते, ते आपण सोप्या भाषेत समजून घेऊया:
१. ‘सर्व्हायव्हल इन्स्टिंक्ट’ (अस्तित्वाची लढाई) प्राध्यापक मॅडम म्हणाल्या त्याप्रमाणे, हा निसर्गाचा ‘जनुके पुढे चालू ठेवण्याचा’ (Survival of the Species) नियम आहे. जेव्हा झाडाला जमिनीखालून पाण्याचे दुर्भिक्ष जाणवू लागते किंवा हवामानात मोठे बदल होणार असे संकेत मिळतात, तेव्हा झाड “बचावात्मक मोड” (Defense Mode) मध्ये जाते. झाडाला जाणीव होते की कदाचित पुढील काळात आपण जगू शकणार नाही. अशा वेळी स्वतःला वाचवण्याऐवजी, आपली प्रजाती पृथ्वीवर टिकून राहावी म्हणून झाड आपली संपूर्ण ऊर्जा ‘बिया’ (फळे) तयार करण्यासाठी वापरते.
२. नवीन पाने-फांद्यांवर बंदी अशा वर्षात झाड नवीन पालवी फुटणे किंवा फांद्या वाढवणे पूर्णपणे थांबवते. कारण नवीन पानांना जगवण्यासाठी जास्त पाणी आणि अन्न लागते. झाड ती ऊर्जा वाचवून फक्त आणि फक्त जांभळाचे उत्पादन वाढवण्यावर केंद्रित करते. यामुळेच मागच्या वर्षी ज्या झाडांना तुरळक फळे होती, ती झाडेही यंदा फळांनी डवरून गेली आहेत.
३. आजींचे भाकीत आणि विज्ञान (दुष्काळाचा संबंध) आजींचे निरीक्षण अगदी अचूक आहे, कारण वनस्पती हवामानातील बदलांना मानवापेक्षा खूप आधी आणि संवेदनशीलतेने ओळखतात. जांभळाचे मूळ ‘सोटमूळ’ (Taproot) असते, जे जमिनीच्या अगदी खोल थरापर्यंत जाते. जेव्हा भूगर्भातील पाण्याची पातळी कमालीची खालावते, तेव्हाच या मुळांना ताण (Water Stress) जाणवतो. हा पाण्याचा ताण म्हणजेच येणाऱ्या दुष्काळाचे किंवा कडक उन्हाळ्याचे संकेत असतात. म्हणूनच, ज्या वर्षी उन्हाळ्यात जांभळाचा असा अभूतपूर्व सडा पडतो, तो निसर्गाचा भविष्यातील कोरड्या कालखंडाचा इशारा असतो. थोडक्यात सांगायचे तर… जांभळाचे झाड आत्महत्या करत नाही, तर स्वतःचे बलिदान देऊन आपल्या पुढच्या पिढीला (बियांना) जन्म देण्याचा प्रयत्न करत असते. निसर्गाचे हे चक्र थक्क करणारे आहे. आजींचे पिढ्यानपिढ्यांचे निरीक्षण आणि विज्ञानाची तत्त्वे इथे तंतोतंत जुळून आली आहेत. यंदा जांभळाचा आस्वाद नक्की घ्या, पण निसर्गाने दिलेल्या या ‘दुष्काळाच्या’ संकेताकडे गांभीर्याने बघून पाणी आणि संसाधनांचा वापर जपून करण्याची गरज आहे, हेच यातून दिसून येते.!”
यंदा जांभळाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात दिसत असले तरी त्याचा आणि संभाव्य दुष्काळाचा थेट वैज्ञानिक संबंध सिद्ध झालेला नाही. मात्र या घटनेने लोकांमध्ये पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञान याविषयी उत्सुकता निर्माण केली आहे.
(तळटीप : वरील मजकूर सोशल मीडियावर व्हायरल होत असलेल्या पोस्टमधून घेण्यात आला आहे. त्यातील वैज्ञानिक दावे, निष्कर्ष अथवा दुष्काळासंदर्भातील अंदाज यांची स्वतंत्र पडताळणी केलेली नाही. वाचकांनी या माहितीची अधिकृत हवामान, कृषी किंवा वनस्पतीशास्त्र तज्ज्ञांकडून खातरजमा करावी.)
