भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात असे चित्रपट क्वचितच बनतात, जे केवळ पडद्यावर दिसत नाहीत, तर लाखो लोकांच्या हृदयापर्यंत पोहोचतात. ५० वर्षांपूर्वी ३० मे १९७५ रोजी प्रदर्शित झालेला ‘जय संतोषी माँ’ हा बॉक्स ऑफिसवर इतिहास घडवणारा चित्रपट होता. आजही जेव्हा या चित्रपटाचा उल्लेख केला जातो, तेव्हा या चित्रपटाच्या कमाईचीच आठवण येते असे नाही, तर या चित्रपटाशी संबंधित ‘अभूतपूर्व’ क्रेझची आठवण येते, ज्यामुळे चित्रपटगृहांना मंदिरात रूपांतरित केले गेले.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की आज याची कल्पना करणे कठीण असू शकते, परंतु ‘जय संतोषी माँ’च्या काळात हे वास्तव होते. हा केवळ एक चित्रपट नव्हता, तर लोकांच्या श्रद्धेचे एक नवीन केंद्र बनला होता. अनेक चित्रपटगृहांमध्ये, जसे मंदिरात प्रवेश केला जातो, तसेच चित्रपट सुरू होण्यापूर्वी प्रेक्षक त्यांचे बूट आणि चप्पल काढत असत. चित्रपटात, संतोषी माँ पडद्यावर येताच, लोक उभे राहून हात जोडून पाहत असत, काही लोक त्यांची आरती करायला सुरुवात करत असत, तर काही लोक या प्रसंगी फुले आणि नाणी देखील अर्पण करत असत.
बरेच प्रेक्षक पूजा थाळी आणि प्रसाद घेऊन ‘जय संतोषी माँ’ पाहण्यासाठी येत असत. चित्रपट संपल्यानंतर, कोणत्याही धार्मिक कार्यक्रमाप्रमाणे थिएटरबाहेर प्रसाद वाटण्यात येत असे. लोकांनी हा चित्रपट एखाद्या उत्सवासारखा साजरा केला. चित्रपट पाहिल्यानंतर संतोषी माँचे भक्त बनलेले प्रेक्षक दर शुक्रवारी हा चित्रपट पाहण्यासाठी थिएटरमध्ये येत असत. गावागावातून आणि शहरांमधून लोक ‘जय संतोषी माँ’ पाहण्यासाठी बैलगाड्या आणि ट्रकमधून शहरात येत असत. तिकीट खिडकीवर मैलों मैल रांगा लागायच्या आणि ब्लॅकमध्ये तिकिटे विकणे ही एक सामान्य गोष्ट झाली होती.
१९७५ हे वर्ष हिंदी चित्रपटसृष्टीत ‘शोले’ आणि ‘दीवार’ सारख्या मोठ्या चित्रपटांसाठी ओळखले जाते. अशा परिस्थितीत, फक्त ५ लाख रुपयांच्या कमी बजेटमध्ये बनवलेल्या ‘जय संतोषी माँ’ने केलेले चमत्कार चमत्कारापेक्षा कमी नव्हते. पण, तुम्हाला हे जाणून आश्चर्य वाटेल की या चित्रपटाने पहिल्या दिवशी फक्त ५६ रुपये कमावले आणि म्हणूनच तो फ्लॉप मानला गेला, परंतु लोकांच्या ‘माउथ पब्लिसिटी’ने (एकमेकांना सांगून) सर्व काही बदलून टाकले. चित्रपटाने काही वेळातच बॉक्स ऑफिसवर खळबळ उडवून दिली. वृत्तानुसार, त्याने ५ ते १० कोटी रुपये कमावले, जे त्या काळातील त्याच्या बजेटच्या १०० पट जास्त होते. शोलेनंतर, ‘जय संतोषी माँ’ १९७५ मध्ये सर्वाधिक कमाई करणारा दुसरा चित्रपट ठरला. म्हणजेच, या चित्रपटाने अमिताभ बच्चन यांच्या ‘दीवार’लाही मागे टाकले.
‘जय संतोषी माँ’ अनेक चित्रपटगृहांमध्ये ५० आठवडे हाऊसफुल चालला, जो स्वतःच एक विक्रम होता. याने सिद्ध केले की कथेची आणि श्रद्धेची ताकद मोठ्या स्टार्स आणि भव्य बजेटला मागे टाकू शकते. चित्रपटात संतोषी माँची दिव्य भूमिका साकारणाऱ्या अभिनेत्री अनिता गुहाच्या अभिनयाने लोक इतके प्रभावित झाले की ते तिला देवी मानू लागले. अनिता गुहा जिथे जिथे जायच्या तिथे तिथे लोक आशीर्वाद घेण्यासाठी तिच्या पायांना स्पर्श करत असत आणि तिला ‘संतोषी माँ’ म्हणू लागले. आशीर्वादासाठी मुलांना तिच्या मांडीवर ठेवत असत. असे म्हटले जाते की चित्रपटाच्या संपूर्ण चित्रीकरणादरम्यान अनिता गुहाने उपवास केला, ज्यामुळे तिच्या पात्रात एक वेगळीच शुद्धता आणि खोली आली.
